BÜYÜK BUDAPEŞTE OTELİ
Zarafetin, Entelektüel Mirasın ve Fanîliğin Sinematik Portresi

Filmin Künyesi
Yönetmen: Wes Anderson.
Senaryo: Wes Anderson; öykünün ortak yazarı Hugo Guinness; esin kaynağı ise Avusturyalı yazar Stefan Zweig’ın anı ve novellalarıdır.
Başrollerde Ralph Fiennes (M. Gustave), Tony Revolori (genç Zero Mustafa), F. Murray Abraham (yaşlı Zero Mustafa) ve Saoirse Ronan (Agatha) yer alır.
Yapım yılı: 2014, ABD-Almanya ortak yapımı

Filmin Konusu (Spoilersız)
Film, Alp Dağları eteklerinde konumlanan kurgusal bir Avrupa devleti olan Zubrowka Cumhuriyeti’nde geçer. Anlatının merkezinde, ihtişamlı bir dağ otelinin efsanevi konsiyerji M. Gustave ile onun yanına yeni işe giren genç göçmen lobi çalışanı Zero Mustafa arasındaki usta-çırak ilişkisi bulunur. Bir servet mirası, gizemli bir vasiyetname ve yaklaşan bir savaşın gölgesi etrafında şekillenen olaylar; dostluk, sadakat ve nezaket temalarını komedi, gerilim ve melankoliyi iç içe geçiren özgün bir anlatım diliyle işler. Hikâye, iç içe geçmiş zaman dilimleri arasında -bugünün genç okuru, 1980’lerin yaşlı Zero’su ve 1930’ların genç Zero’su- geçişlerle aktarılır; bu çerçeve yapısı, filme neredeyse bir masal anlatıcılığı havası kazandırır. Konunun ayrıntıları bilerek burada verilmemiştir; filmin sürpriz ve tempo unsurları izleyiciye bırakılmıştır. Öte yandan filmin görsel dili -simetrik kadrajlar, pastel renk paleti ve titiz sanat yönetimi- konunun kendisi kadar anlatının ayrılmaz bir parçası hâline gelir.

Filmdeki Ana Karakterler
M. Gustave (Ralph Fiennes): Otelin efsanevi konsiyerji; incelik, disiplin ve tuhaf bir centilmenliğin bileşimi olan bu karakter, filmin ahlaki omurgasını oluşturur.
Zero Mustafa (Tony Revolori / F. Murray Abraham): Savaştan kaçan genç bir mülteci olarak otelde işe başlayan, zamanla M. Gustave’nin en sadık çırağı ve mirasçısı hâline gelen karakter.
Agatha (Saoirse Ronan): Zero’nun sevgilisi, yüzündeki Meksika biçimli doğum lekesiyle tanınan usta bir pastacı.
Madam D. (Tilda Swinton): Yaşlı ve zengin bir misafir; ölümüyle olay örgüsünün fitilini ateşleyen kilit karakter.
Dmitri (Adrien Brody): Madam D.’nin açgözlü ve öfkeli oğlu.
Jopling (Willem Dafoe): Dmitri’nin acımasız infazcısı, filmin kara mizahla yüklü gerilim unsurunu taşıyan figür. Bunların yanı sıra otel çalışanları, yargı mensupları ve asker figürleri, dönemin Avrupa aristokrasisi ile yükselen otoriter bürokrasisini simgeleyen ikincil karakterler olarak öne çıkar. Bu geniş kadronun her biri, kısa ekran süresine rağmen kendine özgü bir tavır ve tempo taşıyarak filmin ansiklopedik karakter dünyasını zenginleştirir.

Filmin Kısa Özeti
Genç bir yazarın gözünden aktarılan hikâye, yaşlı Zero Mustafa’nın kendi otelindeki bir akşam yemeğinde anılarını paylaşmasıyla başlar. Gençliğinde M. Gustave’nin yanında çıraklık yapan Zero, ustasının hem titiz hem sıra dışı hizmet anlayışına, konuklarına gösterdiği adanmışlığa ve otelin gördüğü zarif düzenin gerisindeki emeğe tanık olur. Madam D.’nin ani ölümü ve arkasında bıraktığı tartışmalı vasiyet, M. Gustave’yi bir cinayet suçlamasıyla karşı karşıya bırakır; bu da onu ve Zero’yu kaçış, hapis, komplo ve nihayetinde değerli bir tablonun peşinde koşan sürükleyici bir maceraya sürükler. Tüm bunlar, Avrupa’yı saracak büyük bir savaşın öngünlerinde, eski dünyanın son zarafet kırıntılarının söndüğü bir dönemde yaşanır. Anlatı, kişisel bir dostluk hikâyesini tarihin büyük kırılma anlarıyla iç içe geçirerek ilerler; böylece küçük ölçekli bir otel dramı, koca bir kıtanın kaderiyle aynı çerçevede buluşur.

 

 

Film Günümüze Ne Mesaj Vermek İstiyor?
Büyük Budapeşte Oteli, kaba kuvvetin ve bürokratik vahşetin yükselişi karşısında incelik, nezaket ve centilmenliğin direncini işler. M. Gustave’nin savaş, işgal ve kaosun ortasında bile misafirine şiir okuması, parfümünü sürmesi ve terbiyeli konuşmayı bırakmaması, medeniyetin ne denli kırılgan olduğuna dair güçlü bir uyarıdır. Günümüz dünyasında da kutuplaşmanın, yabancı düşmanlığının ve hoyratlığın arttığı bir ortamda film, insan onurunu koruma çabasının -küçük ve gösterişsiz görünse de- aslında büyük bir direniş biçimi olduğunu hatırlatır. Bir de değinilmeden geçmememiz gereken bir unsur var ki; “Society of the Crossed Keys” (Çapraz Anahtarlar Cemiyeti) — dünyanın dört bir yanındaki lüks otellerin konsiyerjlerinden oluşan gizli bir dayanışma ağı. M. Gustave, hapisten kaçtıktan sonra bu ağı harekete geçirip diğer konsiyerjlerden yardım istiyor; onlar da telefon zinciriyle birbirlerine haber vererek Zero ve Gustave’ye kaçış, barınma ve bilgi desteği sağlıyorlar. Bu sahne, filmin “meslek dayanışması ve sadakat” temasını en net gösterdiği anlardan biri. Zero’nun bir mülteci olarak gördüğü kabul, emek ve sabırla kazandığı itibar ise bugünün göç ve aidiyet tartışmalarına dolaylı ama etkili bir ayna tutar. Film, tarihin acımasız çarkları karşısında bireysel erdemin anlamsız kalmadığını, aksine anlamın tam da orada filizlendiğini söyler. Bu yönüyle yapım, izleyiciyi yalnızca eğlendiren değil, günümüzün hızla kabalaşan iletişim biçimlerine karşı sessiz bir itiraz da yükselten bir eser hâline gelir.
“Barbarca bir mezbahaya dönüşen bu dünyada, medeniyetten kalan birkaç ışık kırıntısı hâlâ parlıyor.”

Film Tasavvufi Açıdan Ne Bizlere Ne Söylüyor?
Tasavvufi bir bakışla okunduğunda, M. Gustave’nin hizmet anlayışı bir tür edep ve hizmet ehli olma hâlini temsil eder; o, misafirine gösterdiği ihtimamı neredeyse bir varoluş meselesine dönüştürmüştür. Zero ile aralarındaki usta-çırak benzeri ilişki, bilginin, edebin ve erdemin nesilden nesile emanet edilişini simgeler; usta, çırağına yalnızca bir meslek değil bir duruş miras bırakır. Otelin, imparatorlukların ve insanların birer birer yok oluşu ise fanilik hakikatinin sinematik bir tezahürüdür: mülk, mevki ve ihtişam geçicidir; geriye kalan yalnızca gösterilen edep, sevgi ve sadakattir. Film, dünyanın bir misafirhaneye benzediği, asıl kalıcı olanın ise gönül ilişkileri ve ahlak olduğu fikrini -bilinçli bir tasavvufi referans taşımasa da- örtük biçimde iletir; bu da onu yüzeysel bir nostalji filmi olmaktan çıkarıp bir hikmet anlatısına yaklaştırır. Zero’nun,  ısrar, isar ve istikrar ile  başlayan hikayesi, ustasının vefatından sonra onun mirasını -serveti değil, duruşunu- yaşatma çabası da, tasavvuf geleneğindeki ” vefa” fikrini akla getirir.

 

Filmdeki Önemli Replikler
M. Gustave’nin, insanlığın vahşetle iç içe geçtiği bir dünyada dahi umudunu koruyarak medeniyetin son kırıntılarının hâlâ ayakta durduğuna dair söylediği sözler, filmin ruhunu özetleyen en çarpıcı andır. Yine onun Zero’ya söylediği ve aralarındaki bağı bir aile bağına dönüştüren ifadeler, kan bağı olmayan ama gönül bağıyla kurulan bir dostluğun altını çizer. Zero’nun, ustasının anısına sahip çıkarken sarf ettiği sade ama derin cümleler ise filmin, geçip giden bir dünyaya duyulan özlemi ve o dünyadan kalan tek gerçek mirasın insan ilişkileri olduğunu nasıl işlediğini gösterir. Bu repliklerin ortak noktası, kelimenin tam anlamıyla bir ‘centilmenlik ahlakının’ satır aralarında değil, doğrudan sözde ifade edilmesidir; senaryo, mizahi tonunu korurken dahi bu ahlaki vurguyu hiçbir zaman gözden kaçırmaz.
“Sen benim ailemsin, Zero. Ve seninle gurur duyuyorum.”

 

Kur’an’da ve Felsefeden Alıntılar
Filmin fanilik temasını,  “her nefis ölümü tadacaktır” hakikatiyle birlikte düşünmek mümkündür; dünya nimetleri, unvanlar ve ihtişam geçicidir, kalıcı olan ise ameldir. Misafirperverlik ve ikram teması, gerçek asalet, misafire gösterilen özen ve emekte gizlidir. Filmin belki de en derin katmanı, M. Gustave ile Zero arasındaki vefa bağıdır: usta, çırağına yalnızca bir meslek değil, bir hayat duruşu emanet eder; Zero ise bu emaneti, ustasının ölümünden yıllar sonra bile otelini onun anısına yaşatarak öder. Hatta tüm otelin sahibi olmasına rağmen ustası ile çalıştığı zamanda olduğu gibi ”lobby boy” (Hizmetli )odasında kalır. Dostluk burada geçici bir çıkar ilişkisi değil, ömür boyu süren bir emanet duygusu olarak resmedilir.

Mevlana’nın “ya olduğun gibi görün, ya göründüğün gibi ol” sözü, M. Gustave’nin görünüşte çelişkili ama özünde tutarlı karakterine işaret eder; kırılgan bir dünyada bile kendi duruşundan taviz vermez. Yunus Emre’nin “gelin tanış olalım, işi kolay kılalım” mısraları ise filmin, düşman-dost ayrımını aşan insani yakınlaşma vurgusuyla örtüşür. Bu metinler bir araya geldiğinde, Büyük Budapeşte Oteli’nin yalnızca bir dönem filmi değil, dostluk, vefa ve fanilik üzerine söylenmiş sessiz bir kıssa olduğu daha net görülür. Nitekim İbn Arabî’nin “her şey yok olucudur, kalıcı olan yalnız O’nun vechi” anlayışı da, otelin ve içindeki insan hikâyelerinin geçiciliği fakat bırakılan evrensel miras ve ahlak  dair filmin sunduğu görüntüyle örtüşür.

Meraklısına Notlar
Görlitz’de çekilen film, kurgusal Zubrowka Cumhuriyeti’nin adını bir Polonya votkası olan Żubrówka’dan alır. 64. Berlin Film Festivali’nin açılış filmi olarak Jüri Büyük Ödülü’nü kazanan yapım, 87. Akademi Ödülleri’nde dokuz dalda aday gösterilip dört Oscar (özgün müzik, kostüm tasarımı, makyaj-saç tasarımı, sanat yönetimi) kazanmış; BAFTA ve Altın Küre ödülleri arasında da yer almıştır. Türkiye prömiyerini 33. İstanbul Film Festivali’nde yapan film, 100 dakika sürmektedir. Anderson’ın bugüne dek çektiği en yüksek hasılatlı yapımı olan film, aynı zamanda 2014 yılının en çok gişe yapan bağımsız sinema örneklerinden biri olarak da anılır.

Bunların yanında birkaç ilginç not daha:
Filmin tiyatroyu andıran anlatımı da boşuna değildir. Dekorlar gözümüzün önünde değişir. Oyuncular zaman zaman doğrudan bize konuşur. Sahneler bir masal anlatıcısının üslubuyla akar.

Çoğu dış-mekân ve minyatür sahne, gerçek boyuttan küçük maketler ve stop-motion teknikleriyle çekildi — otel, kayak kovalamacası, füniküler gibi sahneler bu şekilde.

Otelin lobi ve dış cephesi, Almanya’nın Görlitz kentindeki terk edilmiş bir eski mağaza binasında inşa edildi.

Anderson’ın simetri takıntısı bilinçli bir tercih: kamerayı neredeyse her zaman karakterin tam karşısına, göz hizasına yerleştiriyor — bu da otelin “düzen ve nezaket” temasını görsel olarak da hissettiriyor.
Hikâyenin Stefan Zweig’ın anılarından esinlenmesinin nedeni, Anderson’ın 1930’lar Avrupası’nın çöküşünü, sansür öncesi kara-mizah komedilerine bir saygı duruşu olarak yeniden yorumlamak istemesiydi.