Hz. Muhammed’in (sav) çocuklarla olan ilişkilerine baktığımızda sevgi, merhamet, sabır ve anlayışın öne çıktığını görürüz. O, çocukları yalnızca geleceğin yetişkinleri olarak değil, bulundukları yaşta da değer verilmesi gereken bireyler olarak görmüş; onlarla konuşmuş, ilgilenmiş, şakalaşmış ve gerektiğinde yanlışlarını incitmeden düzeltmiştir.

Hadisler, siyer kaynakları ve bu konudaki akademik çalışmalar ışığında Hz. Peygamber’in (sav) çocuklarla iletişiminde öne çıkan davranışları şöyle sıralayabiliriz:

1. Çocuklara Değer Verirdi

Hz. Muhammed (sav), çocukları önemser ve onlara değer verirdi. Onları görmezden gelmez, karşılaştığında selam verir ve hâllerini sorardı.

Çocuklara selam vermesi özellikle dikkat çekicidir. Çünkü selam, karşımızdaki kişiyi fark ettiğimizi ve ona değer verdiğimizi gösterir. Hz. Peygamber’in (sav) çocuklara selam vermesi de onların toplumun değerli birer üyesi olduğunu gösteren güzel örneklerden biridir.

2. Çocukların Anlayabileceği Bir Dille Konuşurdu

Hz. Peygamber (sav), çocuklarla konuşurken onların yaşını ve anlayış seviyesini dikkate alırdı. Uzun ve karmaşık ifadeler yerine kısa, açık ve anlaşılır sözler kullanırdı.

Bunun güzel örneklerinden biri, henüz çocuk yaşta olan Ömer b. Ebû Seleme’ye yemek yerken yaptığı uyarıdır. Ona:

“Yavrum, Allah’ın adını an, sağ elinle ye ve önünden ye.”

şeklinde kısa ve anlaşılır bir öğüt vermiştir. (Buhârî, Et‘ime, 2; Müslim, Eşribe, 108)

3. Sevgi ve Şefkatini Açıkça Gösterirdi

Hz. Muhammed (sav), çocuklara duyduğu sevgiyi yalnızca sözleriyle değil, davranışlarıyla da gösterirdi.

Torunları Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’i kucağına alır, öper, okşar ve onlarla yakından ilgilenirdi.

4. Çocuklara Karşı Merhametli ve Hoşgörülüydü

Çocuklar zaman zaman hata yapabilir, gürültü çıkarabilir veya yetişkinlerin beklemediği davranışlarda bulunabilirler. Hz. Peygamber (sav), çocukların bu özelliklerini dikkate alır ve onlara karşı sabırlı davranırdı.

Torunlarından birinin namaz sırasında sırtına çıktığı ve Hz. Peygamber’in (sav) çocuğu hemen indirmek yerine onun kendiliğinden inmesini beklediği yönündeki rivayetler, bu anlayışın güzel örneklerinden biridir. (Nesâî, Tatbîk, 82)

5. Çocuklarla Zaman Geçirir ve Şakalaşırdı

Hz. Muhammed (sav), çocuklarla yalnızca öğüt vermek veya onları eğitmek amacıyla konuşmazdı. Onlarla şakalaşır ve onların dünyasına katılırdı.

Enes b. Mâlik’in küçük kardeşi Ebû Umeyr’in bir kuşu vardı. Kuş öldüğünde çocuk üzülmüştü. Hz. Peygamber (sav), çocuğun üzüntüsünü fark etmiş ve onunla ilgilenerek:

“Ey Ebû Umeyr! Ne yaptı Nuğayr?”

diye onunla şakalaşmıştır. (Buhârî, Edeb, 81; Müslim, Âdâb, 30)

Bu küçük olay aslında önemli bir iletişim örneğidir. Hz. Peygamber (sav), bir çocuğun değer verdiği şeyi önemsemiş ve onun duygusuyla ilgilenmiştir.

6. Çocukların Oyun İhtiyacını Anlayışla Karşılardı

Oyun, çocukların gelişiminin doğal bir parçasıdır. Hz. Peygamber’in (sav) çocuklarla ilişkilerinde onların oyun dünyasına karşı anlayışlı olduğu görülmektedir.

Torunları Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin ile ilgilenmesi, onları kucağına

7. Çocukların Duygularını Önemserdi

Hz. Muhammed (sav), çocukların sevinçlerini ve üzüntülerini önemserdi.

Ebû Umeyr’in kuşunun ölmesi üzerine onun üzüntüsüyle ilgilenmesi bunun güzel bir örneğidir. Bir yetişkin için küçük görülebilecek bir olay, bir çocuk için çok önemli olabilir. Hz. Peygamber (sav), çocuğun dünyasına onun gözünden bakmış ve duygusunu

8. Yanlışları Aşağılamadan Düzeltirdi

Çocuk eğitiminde önemli konulardan biri, hata yapan çocuğa nasıl davranılacağıdır. Hz. Peygamber’in (sav) uygulamalarında çocuğun kişiliğini incitmek yerine yanlış davranışın düzeltilmesine önem verildiği görülmektedir.

Çocuğun yaptığı yanlış ile çocuğun kendisi birbirinden ayrılmalıdır. Yanlış davranış düzeltilmeli, fakat çocuk küçük düşürülmemelidir.

9. Çocukların İsteklerini Dikkate Alırdı

Özellikle torunlarıyla ilişkilerinde onların isteklerini önemsemesi, onlarla ilgilenmesi ve onlara zaman ayırması dikkat çekmektedir.

Bu yaklaşım, çocuğun sözünü dinlemenin ve onun isteklerini önemsemenin sağlıklı iletişimin bir parçası olduğunu göstermektedir.

Elbette çocuğun her istediğinin yapılması gerektiği sonucu buradan çıkarılmamalıdır. Önemli olan, çocuğun isteğinin dinlenmesi ve onun kendisini değerli bir birey olarak hissetmesidir.

10. Çocukları Korkutarak Değil, Sevdirerek Eğitirdi

Hz. Peygamber’in (sav) çocuklarla iletişiminde sevgi ve gönül kazanma önemli bir yere sahiptir.

Çocukla güçlü bir sevgi ve güven bağı kurulduğunda verilen öğütlerin çocuk üzerindeki etkisi de artar. Bu nedenle Hz. Peygamber’in (sav) eğitim anlayışında sevgi ile eğitimin birbirinden ayrı olmadığı görülmektedir.

11. Çocuğu Bağımsız Bir Birey Olarak Görürdü

Hz. Peygamber’in (sav) çocuklara selam vermesi, onlarla konuşması, şakalaşması, duygularını önemsemesi ve yanlışlarını uygun bir dille düzeltmesi önemli bir gerçeği ortaya koymaktadır:

Çocuk da değerli bir insandır ve kendisine saygıyla davranılmayı hak eder.

12. Kız ve Erkek Çocuklarına Değer Verirdi

İslam’ın geldiği dönemde özellikle kız çocuklarına karşı toplumda ciddi olumsuz anlayışlar bulunuyordu. Kur’an-ı Kerim bu anlayışı açık şekilde eleştirmiştir. (Nahl, 16/58-59; Tekvîr, 81/8-9)

Hz. Peygamber (sav) de kız çocuklarının hor görülmesine karşı durmuş ve onların güzel yetiştirilmesini teşvik etmiştir.

Kendi kızlarına ve torunlarına gösterdiği sevgi ve yakınlık da bunun uygulamadaki örneklerindendir. Böylece çocukların cinsiyetleri sebebiyle değersiz görülmemesi gerektiğini hem sözleriyle hem davranışlarıyla ortaya koymuştur.

Hz. Peygamber’in (sav) Çocuklarla İletişiminden Bugüne Ne Öğrenebiliriz?

Hz. Peygamber (sav), çocukların seviyesine uygun konuşmuş, onlara selam vermiş, sevgisini göstermekten çekinmemiş, onlarla şakalaşmış ve zaman geçirmiştir. Hata yaptıklarında kişiliklerini hedef almak yerine davranışlarını düzeltmiş; eğitimde sertlikten çok merhamet, sabır ve güzel örnek olmayı öne çıkarmıştır.

Bugün anne babalar ve eğitimciler için de buradan önemli dersler çıkarılabilir:

• Çocuğu dinlemek ve sözünü önemsemek,
• Onun anlayabileceği bir dille konuşmak,
• Sevgiyi yalnızca hissetmek değil, davranışlarla da göstermek,
• Çocuğun oyun ve eğlenme ihtiyacını doğal karşılamak,
• Hata yaptığında onu aşağılamadan yanlışını göstermek,
• Duygularını küçümsememek,
• Eğitimde korkudan çok sevgi ve güveni esas almak,
• Çocuğa güzel davranışlarla örnek olmak.

Kısacası Hz. Muhammed’in (sav) çocuklarla iletişiminde sevgi, merhamet, sabır, saygı ve anlayış öne çıkmaktadır. Onun uygulamalarında çocuk, yalnızca gelecekte yetişkin olacak bir insan değil; bugün de sevgiye, ilgiye ve saygıya layık değerli bir bireydir.

KAYNAKLAR

1. Kur’an-ı Kerim: Nahl Suresi, 16/58-59; Tekvîr Suresi, 81/8-9.

2. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. el-Câmiʿu’s-Sahîh. İlgili bölümler: Edeb, İsti’zân, Et‘ime, Zekât ve diğer ilgili rivayetler.

3. Müslim b. Haccâc. el-Câmiʿu’s-Sahîh. İlgili bölümler: Selâm, Âdâb, Eşribe, Zekât, Fedâil ve diğer ilgili rivayetler.

4. Nesâî, Ahmed b. Şuayb. es-Sünen. İlgili bölümler: Tatbîk ve çocuklarla ilgili diğer rivayetler.

5. Tirmizî, Muhammed b. Îsâ. es-Sünen. Özellikle Birr ve Sıla bölümü ile ilgili rivayetler.

6. Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş‘as. es-Sünen. Çocuklarla iletişim, selam ve âdâba ilişkin ilgili rivayetler.

7. Ayar, Kenan. “Hz. Muhammed’in Çocuklarıyla İlişkileri”, Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, Cilt 7, Sayı 4, 2007.

8. Sağlam, İsmail. “Hz. Peygamberin Çocuk Eğitiminde Öne Çıkardığı Hususlar”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt 11, Sayı 2, 2002, ss. 167-190.

9. Oflaz, Abdulhalim. “Çocuk Eğitimi/Terbiyesi’nde Nebevî Metod”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 11, 2017, ss. 287-306.

10. Yıldırım, İsmet Ayşegül – Öz, Ayhan. “Hadislerde Çocuk ve Çocukluk”, Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt 8, Sayı 2, 2021, ss. 885-907.

11. Hz. Peygamber’in çocuklarla konuşurken kullandığı dil ve iletişim biçimini ele alan akademik çalışma, 2020.

12. Güneş, Âdem. Peygamber’in çocuklarla iletişiminde fiziksel temas ve duygusal iletişimi ele alan akademik çalışma, 2011.

13. “Çocuklarla İlişkiler Bağlamında Peygamberler ve Hz. Muhammed.” SAMER Dergisi. Hz. Muhammed’in (sav) çocuklarla ilişkilerini Kur’an, hadis ve siyer kaynakları çerçevesinde ele alan akademik çalışma.